Blog

ब्रो, ‘केपी बा’ (K.P. Oli) ले ‘स्टेज’ मा ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को ‘मेगा भाषण’ हान्दै, ‘ओल्ड स्कूल’ भाइब दिँदै गर्दा, यता जेन-जीको ‘च्याट ग्रुप’ मा चाहिँ ‘अर्कै लेभलको गेम’ चलिरहेको थियो! उनीहरू ‘टिकटक’मा ‘फुल अन’ रोस्टिङ गर्दै, ‘जोकर’ 🤡  इमोजी ठोकेर भन्दै थिए, ‘बाको कुरा त Cap’ (झूट) हो नि! 😂। आउनुस्, ‘त्यसपछि के भयो’ भन्ने ‘फायर स्टोरी’ (Fire Story) मा ‘डाइभ’ (Dive) मारौं न त! 🔥 नो टाइम टु वेट!

क. शब्द, इतिहास र भाषिक नरसंहारको विडम्बना

डिप टक (Deep Talk) गरौँ ल!

प्रत्येक ‘वर्ड’ (शब्द) को आफ्नो ‘ब्याकस्टोरी’ (इतिहास) हुन्छ। समयको, समाजको, र ‘माइन्ड सेट’ (चेतना) को इतिहास। अब यो ‘कन्सेप्ट’ लाई ‘फुल फोकस’ दिएर ‘डिकोड’ गरौँ। ‘टप-टु-बटम’ (सुरुदेखि अन्त्यसम्म) ‘चिल पारामा’ हेरौँ है त!

केटा हो, सुन! सुरुमा त सबै ‘हावा’ (अर्थहीन) थियो नि! ‘जस्ट र‍्यान्डम नोइज’। अनि, जब कुनै आवाजले साँच्चै एउटा चिज, वा एउटा ‘फिलिङ’ लाई ‘सर्टिफाइड’ (Certified/निश्चित) गर्न थाल्यो, बल्ल त्यो ‘इशारा’ (सङ्केत) बन्यो। अनि, एउटा ‘कम्युनिटी’ (समुदाय) ले ‘हो, यो ध्वनिले यही जनाउँछ’ भनेर ‘सामूहिक सहमति’ जनाएपछि, बल्ल त्यो ध्वनिले अर्थ पायो र च्याटको टुल (संवादको माध्यम) बन्यो।

(यहाँसम्म ‘क्लियर’ छ? ओके, ल अब तल स्क्रोल गर!)

‘वर्डस्’ (शब्दहरू) त तब पो बलिया बन्छन् जब मान्छेहरूले तिनीहरूलाई ‘डेली लाइफ’ (दैनिक जीवन) मा ‘युज’ (प्रयोग) गर्छन्। प्रयोगमार्फत शब्दले ‘लाइफ’ (जीवन) पाउँछ, ‘चलायमान’ र ‘अर्थवान्’ बन्छ। प्रयोग नै खेलको ‘रुल’ (नियम) हो। जब शब्दहरू बारम्बार प्रयोगमा आउँछन्, त्यसलाई ‘कम्बाइन’ (संयोजन) गर्न ग्रामरको ढाँचा (व्याकरणिक ढाँचा) जन्मिन्छ। व्याकरणिक ढाँचा!

अनि त, यार! भाषा केवल ‘बोल्ने तरिका’ मात्र रहँदैन; त्यो पुस्ताको आइडेन्टिटी (पहिचान), गहिरो भावना र सोचाइको फ्रेमवर्क बनिदिन्छ। भाषा सञ्चारको साधन मात्र नभई पहिचान, भावना र विचारको माध्यम बन्नका खातिर ‘कस्तो जर्नी’ (यात्रा) गर्छ, त्यो ‘बडो चाखलाग्दो’ कुरा छ। तर, सरि ब्रोहरू, त्यता हामी आज जाँदैनौं। त्यो अलि ‘भास्ट’ (Vast) कुरा छ। बट, इफ यू यार मच इन्ट्रेस्टेड! आइ रिकमन्ड यू – डा. बलदेव शर्माको – भाषा भगवान् हुन्, भगवान् भाषा हुन्!

नेपालमा, ‘आमा’ वा ‘गाई’ जस्ता शब्दहरू “ओजी” (Original/अग्रणी) हुन्, तिनीहरू शब्द मात्र होइनन्, तिनीहरूले एक्स्ट्रा फिलिङ र नोस्टाल्जियाको भाइब दिन्छन्।  यी शब्दहरूले अर्थभन्दा बढी गहिराइ र अनुभूति प्रसारित गर्नु र हरेक नेपालीले स्कुलमा यी शब्द वरपर रहेर निबन्ध लेख्नु त्यसैको ज्वलन्त उदाहरण हो। दे आर इमोशनल ब्याङ्कर!

यहाँ एउटा “अजीब सीन” (विचित्र विडम्बना) छ, “ब्रो।” 

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एउटा अनुमान छ, जो स्क्रिनशट  गरेर राख्नुपर्ने खाले कुरा छ। “हरेक दुई सातामा एउटा भाषा हराइरहेको छ र यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा आधाभन्दा बढी भाषाहरू लोप हुने सम्भावना छ।” यसलाई भाषिक नरसंहार (Linguistic Genocide) भन्न थालेका छन् रे! गम्भीर कुरा हो नि!

यो विलुप्ति अकस्मात हुने कुरा पनि होइन। पहिले भाषा “बोल्न छोडिन्छ,” अनि “पढ्न/लेख्न” हराउँछ, र अन्ततः “स्मृतिबाट पनि हराउँछ।” नेपालकै हकमा, धेरै भाषा र भाषिकाहरू ‘भूत भाषा’ (Ghost Language) बन्ने जोखिममा छन् । लिपिको हालत त ट्र्याजेडी नै छ)। टोटल्ली स्याड मुड! हुहु !!😭😭 

यता, प्रविधिले त सिधै भन्दिसकेको छ, “या त अङ्ग्रेजी बोल सोल्टी, या डिजिटल स्ल्याङ (एआई सहित) फलो गर्, होइन भने  गेट आउट!”

र, यहिँनेर! टोटल्ली स्ट्रेस्ड आउट कुरा छ ! (चिन्ताजक क्या !)

मध्यम र उच्च वर्गका डिजिटल पुस्तामा नेपाली भाषामा कमजोर पकड रहने हो कि भन्ने सांस्कृतिक त्रासदीको चिन्ता भाषाविद्हरूले गरिरहेका छन्, जसप्रति मेरो पनि पूर्ण समर्थन छ। किनभने, भाषाको मृत्यु भनेको एक समुदायको सोच्ने तरिका र संसारलाई बुझ्ने दृष्टिकोणको अन्त्य हो। प्रत्येक भाषाले स्थानीय ज्ञानको विशाल भण्डार बोकेको हुनाले, कुनै पनि भाषा हराउनु भनेको त्यो ज्ञानको पुस्तकालय जलाउनु जस्तै हो। फर् रियल! (For Real/साँच्चै) !

प्रभुत्वशाली राष्ट्र वा वर्गले आफ्नो भाषालाई मानक (द वान एन्ड ओन्ली स्ट्यान्डर्ड)  को रूपमा स्थापित गर्छ, जसले गर्दा ‘मुख्यधाराको भाषा बोल्न नजान्ने’हरू अवसरबाट वञ्चित हुन्छन्। अपराचुनिटी स्किप भइरहेको टन्नै एक्जाम्प्ल छन्। इन्टरनेट र मिडिया, वैश्विक भाषाहरूमा केन्द्रित हुँदा साना भाषाहरूको डिजिटल उपस्थिति झन्झन् कमजोर बन्दै गइरहेको छ। 

तर, ट्विस्ट यहीँ छ! 

यही “वीक भाइब” चलिरहेको बेला, नेपालमा ‘जेन-जी क्रान्ति’ को “बूम” (Boom/उदय) भयो।  उनीहरूले डिजिटल स्ल्याङ र एस्थेटिक्स(Aesthetics) लाई टपक्कै टिपेर (सहजै अपनाएर) प्रतिरोधको “नयाँ कथा नै क्रिएट गरिदिए। यस ब्रो, दिस इज फायर🔥!

तर, यही कमजोर बनिरहेको समयमा, नेपालमा ‘जेन-जी क्रान्ति’ (Gen-Z Revolution) को उदय भयो, जसले डिजिटल भाषाशैलीलाई टपक्कैसँग टिपेर प्रतिरोधको नयाँ भाष्य निर्माण गरिदियो।

जेन-जी क्रान्तिले विगतका क्रान्तिहरूभन्दा फरक, नयाँ भाषिक स्वरूप देखाएको छ। यो डिजिटल माध्यम वा डिजिटल भाषा शैलीले ‘भूत भाषा’ बन्न लागेका नेपालीजस्ता साना भाषाहरूलाई नयाँ जीवन दिन सक्दछ कि भन्ने  मलाई लागिरहेछ। 

किन ? म भन्छु नि !

‘प्रविधि’ दुईधारे तरवार हो। प्रविधिले ‘वैश्विक भाषा’ (अङ्ग्रेजी, चिनियाँ, हिन्दी) लाई हावी गराएको सत्य हो। तर, यही प्रविधि (स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जाल, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स), साना भाषाहरूलाई अभिलेखीकरण गर्ने, डिजिटल शब्दकोश बनाउने र स्थानीय सामग्री उत्पादन गर्ने शक्तिशाली हतियार पनि हो।  

मैले देखिरहेको छु कि नेपालका भाषाविद् र प्राविधिकहरू ‘फुल अन’  प्रयासमा छन्, नेपाली युनिकोडलाई ‘सेट’ गर्न, लोकल भाषामा ‘एआई मोडल’ ‘डेभलप’ गर्न र ‘भ्वाइस रिकग्निसन’ (Voice Recognition) टेक्नोलोजी ल्याउन। यतिले मात्रै ‘इनफ’ (पर्याप्त) छैन होला, तर यो मुभमेन्ट पोटेन्सियल  (सकारात्मक) छ।

ख. डिजिटल शैलीको परिभाषा र क्रान्तिको व्याकरण

डिजिटल स्टाइल (Digital Style) भन्नाले के हो त? सिम्पल छ! 

यो भनेको सोसल मिडिया, च्याट एप, भिडियो, मेमे (Meme), इमोजी र अरू अनलाइन  ‘प्लेटफर्म’हरूमा आफ्नो ‘थट’ (विचार), ‘फिलिङ्स’ (भावना) र ‘आइडेन्टिटी’ (पहिचान) देखाउन प्रयोग गरिने भाषिक, दृश्य र सांस्कृतिक मिक्सचर (संयुक्त रूप) हो। यो केवल “कसरी लेख्ने वा बोल्ने” भन्ने मात्र होइन; यो त “कसरी सोच्ने,” “कसरी च्याट गर्ने,” र “आफूलाई कसरी प्रोजेक्ट गर्ने” भन्ने “टोटल्ली नयाँ भाइब” हो। अहिलेको जेनजी पुस्ता त्यसै भन्छ।

क्रान्तिको व्याकरण र प्रवृत्तिहरू:

१. सङ्क्षिप्तता, गति र सांकेतिकता (Conciseness, Speed and Symbolism): 

जेन-जी क्रान्तिको बेसलाइन (भाषिक आधार) भनेको कन्साइजनस (Conciseness/सङ्क्षिप्तता) हो। आजको डिजिटल दुनियाँमा मान्छेहरूको एटेन्सन स्प्यान (ध्यान अवधि) त “जस्ट अ सेकेन्ड” (एकैछिनको) जस्तो भएको छ, र “इन्फोको स्पिड” (सूचनाको गति) त “लेभल नै फरक” (अभूतपूर्व) छ।

यस्तो फास्ट लेनमा, लामो निबन्ध वा पुरानो स्टाइलको भाषणले इम्प्याक्ट (प्रभाव) दिन सक्दैन। त्यसैले, जेन-जीले शब्दहरूलाई “सर्ट” (छोटो), “शार्प” (तीव्र) र “झटपट भाइरल” हुने खालका बनाए। उनीहरूले “ओल्ड स्कूल” (परम्परागत) वाक्यहरूलाई इमोजी वा ‘स्ल्याङ’को प्याकेजमा ढालेर टाइम सेभ गरेको “क्लियरली”  देखियो।

जेन-जीले गो-टु (Go-to) डिजिटल अभिव्यक्ति “Mood!” प्रयोग गरे। यसले “बस एकै शब्दमा” पूरा “फिलिङ” (मनोदशा) र “मेरो पनि यही हो” भन्ने सपोर्ट दियो।

अर्को शब्द “vibe” प्रयोग भयो। प्रोटेस्टमा जाँदै गर्दा एकदमै राम्रो vibe आयो तर प्रहरीले गोली हनेपछि ल्याङ भयो। यसले कुनै स्थान वा परिस्थितिको भावनात्मक अवस्थालाई बुझाइदियो। यसरी हेर्दाखेर, यी शब्दहरू सांकेतिक बुलेट जस्ता भए, जसले केही सेकेन्डमै सम्पूर्ण सन्देश ट्रान्समिट (प्रसारित)  गरिदिए।

उदाहरण: “Mood!” (अवस्था/भाव), “vibe” (माहोल/अनुभूति), “lit” (उत्कृष्ट/दमदार), “fr” (For Real-साँच्चै), “💀” (मर्ने गरी हाँस्नु/आक्रोश), “🔥” (शक्तिशाली/प्रभावशाली)।

उनीहरूले आफ्नो असन्तोष ‘रिलिज’ गर्न (पोख्न) का लागि “truth–posting” (सत्य पोस्टिङ) र “micro–manifesto” (सूक्ष्म घोषणापत्र) जस्ता छोटा तर तीव्र अभिव्यक्ति शैलीहरू अपनाए। ‘माइक्रो म्यानिफ्यास्टो’ भनेको परम्परागत राजनीतिक घोषणापत्र होइन। यो भनेको TikTok क्याप्सन, इन्स्टाग्रामको बायो (Bio) वा छोटो पोस्टर कविता हो, जसले सामाजिक, राजनीतिक विषयवस्तुलाई एउटा सानो डिजिटल फ्रेमतिर समेटेर द्रुत गतिमा फैलायो। यसले लामो सैद्धान्तिक बहसको सट्टा सिधा नैतिकता र आक्रोश माथि जोड दिएको देखियो। यसले लामो बहस लाई “स्किप” (छोडेर) गरेर सिधै ‘नैतिकता’ र ‘आक्रोश’ माथि फोकस गरेको (जोड दिएको) देखियो। नो टाइम फर लङ्ग टक्स!

ह्यासट्याग #truth_posting ले पनि एक्ज्याक्ट्ली त्यही गर्यो। यसले जस्ट इन्फो (सूचना मात्र) दिनुको सट्टा “इमोशनल ट्रुथ” (भावनात्मक सत्य)लाई  पोस्ट गर्यो। सरकारको भ्रष्टाचार वा अन्यायको विरोध गर्दा तथ्य मात्र नभई, त्यसबाट युवामा परेको आघात र भावनात्मक पीडालाई समेत मिश्रित गरेर पोस्ट गरेको देखियो। यसले गर्दा ‘पब्लिक भाइब’ (Public Vibe) तुरुन्तै मिल्यो!

जेनजी पुस्ताले जस्ट #हत्यारासरकार’ लेखेर ह्यासट्यागको खेल मात्र खेलेनन्, ब्रो। उनीहरूले TikTok क्याप्सन र ‘पोस्टर पोएम्स’ (पोस्टर कविताहरू) समेत क्रिएट गरे। यसरी, उनीहरूको लेखन केवल टेक्स्टिङ (Texting) मा अड्किएन। फोटो, गीत, इमोजी, मेमे (Meme), ह्यासट्याग र साउन्ड क्लिप जस्ता डिजिटल ‘सामानहरू’ (तत्वहरू) लाई “फुल अन मिक्स” गरेर रिसको आवाज (प्रतिरोधको स्वर) लाई”नेक्स्ट लेभलमा ‘पुश’ (उच्च) गरे। यस ब्रो, दिस इज स्मार्ट मुभ!

यसरी कन्टेन्ट पुश (प्रस्तुत) गर्दा, उनीहरूको भिजुअल सेलेक्सन (बिम्ब छनोट) सुपर क्रिटिकल (अति महत्त्वपूर्ण) रह्यो। कुन व्यक्तिको फोटो, कुन ह्यासट्याग, कुन साउन्ड क्लिप, कुन इमोजी, वा कुन मेमे क्यारेक्टर चुज गरियो,  त्यसले व्यक्तिगत प्रतिरोधको स्वरलाई “डीप” (गहन) बनायो र “टोटल्ली फरक भाइब” ल्याउन हेल्प गर्यो।

‘परफेक्ट म्याच’ हुने अभिव्यक्ति राख्दा, ‘आफ्नो फिलिङ’ (व्यक्तिगत अनुभूति) र ‘सबैको भाइब’ (सामूहिक भावना) ‘एकै ठाउँमा मिक्स भयो। यसले गर्दा, एक व्यक्तिको पोस्ट ‘जस्ट अ सेकेन्ड’ मा सामूहिक विद्रोहको स्वरमा “कन्भर्ट” (रूपान्तरण) भयो र अरू युजर्स (प्रयोगकर्ताहरू) ले पनि त्यसमाथि थपेर त्यसलाई अगाडि बढाए। पोटेन्सियल मुभ! 

#sep8, #genzprotest, #kpoliisterrorist, #arrestkpoli जस्ता ह्यासट्यागहरू आन्दोलनको ट्र्याकिङ टूल मात्र नभई, त्यो सामूहिक डिजिटल चेतनाको सङ्केत पनि बन्न पुग्यो। यसले प्रयोगकर्ताहरूलाई कुनै पनि लामो वक्तव्य नदिई एक साझा एजेन्डामा तत्कालै ऐक्यबद्ध (Immediately United) हुन मद्दत गर्‍यो। नो टाइम टु वेट! 

२. दृश्य–भाषिक मिश्रण (Visual-Linguistic Mix): 

जेन-जी क्रान्तिले संवादको प्रकृति नै स्विच गरिदियो (बदलिदियो)। उनीहरूको सञ्चारमा ‘टेक्स्ट’ केवल अक्षर रहेन; त्यो दृश्य–अनुभूति (Visual-Emotion) मा रूपान्तरण भयो। शब्द, इमोजी, GIF, म्युजिक र भिडियो क्लिपहरू एकसाथ प्रयोग भएको पाइयो। यो ‘दृश्य–भाषिक मिश्रण’ (Visual-Linguistic Mix) यति शक्तिशाली देखियो कि सिरियस्ली, यसमाथि त ‘फुल अन’ भाषा-शास्त्रीय रिसर्च (गहन अध्ययन) मेन्डेटरी (आवश्यक) छ! दिस इज नेक्स्ट लेभल!

जेन-जीको लेखन परम्परागत व्याकरणको ढाँचामा ‘बाउन्ड’ (सीमित) रहेन। एउटै पोस्टभित्र इमोजी, GIF/भिडियो क्लिप्स, म्युजिक/साउन्ड क्लिप्सको प्रयोग भयो। आक्रोश, निराशा, रोस्टिङ (व्यङ्ग्य) वा ‘एकताको भाइब’ (ऐक्यबद्धता) जस्ता जटिल भावनाहरूलाई ‘टक्क’ (द्रुत रूपमा) व्यक्त गर्न इमोजीहरूले ‘वर्ड्स’को ठाउँ लिए। उदाहरणका लागि, ‘सरकारी दमन’ लेख्नुको सट्टा ‘नेपाल 💀’ लेखे, जसले भदौ २३को  क्रूरताको अनुभूतिलाई ‘सुपर इन्टेन्स’ (अझ तीव्र) बनायो। 

जस्ट लाइक द्याट (यसैगरी),, कुनै पनि रियाक्सन (प्रतिक्रिया)- (चाहे त्यो क्रोध होस् वा हास्य), त्यसलाई तत्कालै गतिशील दृश्य (Dynamic Visuals) मार्फत ‘डेलिभर’ (प्रस्तुत) गरियो, यसले गर्दा ‘फिलिङ्सको च्याट’ (भावनाको सञ्चार) अझ पावरफुल (प्रभावकारी) र ‘मेगा भाइरल’ बन्यो।  

अर्को भनेको, टिकटक र रिलहरूमा पृष्ठभूमि सङ्गीत (Background Music) वा कुनै विशेष ‘साउन्ड क्लिप’ले राजनीतिक सन्देशलाई भावनात्मक गहिराइ (Emotional Depth) प्रदान गर्‍यो। यसले सन्देशलाई जस्ट रिड (पढ्ने) होइन, फिल (महसुस) गर्ने बनायो। बालेन शाहको गीत, ‘रातो र चन्द्र सूर्य’ जस्ता ब्याङर (उत्कृष्ट) गीतहरू ‘टन्नै’ प्रयोग भए। यी सबै होरिजोन्टल (मोबाइल फ्रेन्डली) थिए र एक मिनेटभन्दा पनि कममा ‘गेम ओभर’ (सन्देश प्रवाह) गर्थे। 

अनि अर्को ‘मेन हिरो’ भनेको ‘मेमे’ (Meme) हो। 

दृश्य-भाषिक मिश्रणको सबैभन्दा शक्तिशाली ‘टुल’ मेमे मानिन्छ। यसले सामाजिक, राजनीतिक र भाषिक सन्देशलाई फन्नी (विनोदी) वा रोस्टिङ (व्यङ्ग्यात्मक) ढाँचामा सङ्क्षिप्त रूपमा ‘डेलिभर’ गर्‍यो।  ‘कम्प्लेक्स इस्यूहरू’ (जटिल मुद्दाहरू)लाई पनि सिम्पल र हास्यपूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गर्दा मेमेहरू ‘फास्ट ट्र्याक’  (छिटो र व्यापक रूपमा) ‘मेगा भाइरल’ (धेरै मानिससम्म पुग्न सफल) भए। यसैले अब, मेमे ‘जस्ट इन्टरटेन्मेन्टको साधन रहेन, बरु प्रतिरोध र सामाजिक आलोचनाको शक्तिशाली औजार (स्ट्रोङ टुल) बन्यो। मेमेलाई अझ पावरफुल (शसक्त) बनाउन डीपफेक र एआइ इमेजहरू पनि  गरिएको देखियो। नेक्स्ट लेभल गेम!

जेन-जीले आफ्नै भाषिक कोडहरू पनि देखाए। 

यी शब्दहरू पारम्परिक व्याकरण होइन, डिजिटल भावनाबाट ड्राइभ भए (चले)। यो भनेको केवल ‘माहोल’ वा ‘वातावरण’ मात्र होइन रहेछ, यसले कुनै पनि क्षण, घटना वा व्यक्तिको भाव, माहोल, मानसिक स्थितिलाई सूक्ष्म रूपमा जनायो। क्रान्तिको समयमा यसले युवाहरूबीचको सामूहिक सकारात्मक ऊर्जालाई ‘सर्टिफाइड’ (सङ्केत) गर्‍यो।  अर्को शब्द ‘roast’ भन्ने देखियो। यो शब्द सामाजिक आलोचना वा व्यङ्ग्यको रूपमा प्रयोग भयो, जहाँ औपचारिक र गम्भीर आलोचनाको सट्टा हाँसोको माध्यमबाट सरकार वा पुराना नेताहरूको कमजोरीलाई उजागर गरियो। टोटल्ली फन्नी बट ट्रु!

अनि यहाँनेर, एउटा ‘एक्स्ट्रा लेभल’ को कुरा छ! आन्दोलनको बेला ‘प्लेटफर्म साहित्य’ पनि ‘पप-अप’ (देखियो) भयो।

नेपाली साहित्यको मेनस्ट्रीममा यस्तो ‘सीन’ (प्रयोग) नभए पनि, मिडियम (Medium) र सब्सट्याक (Substack) जस्ता खुल्ला फोरमहरू (Open Forums)मा ‘प्लेटफर्म पोएट्री'(कविता), ‘माइक्रो–फिक्सन’ (Micro-Fiction) र ‘पोस्ट पोस्टमोर्डन स्टोरीहरू’ (उत्तर उत्तरआधुनिक कथाहरू) मा यो शैली ‘अल्रेडी’ (पहिल्यै) ‘इन’ (प्रयोग)  भइसकेको छ।

जेन-जी क्रान्तिको बेला देखिएका ‘इन्स्टाग्राम पोएट्री’, फेसबुक नोट्स कविता र टिकटकमा ‘पोस्टर डिजाइनसहितको पोएम्स’ ले ‘लिटरेचरको डेफिनेसन’ (साहित्यको परिभाषा)लाई ‘टोटल्ली च्यालेन्ज’ गरिदिएका छन्। त्यसमा म्युजिक, थम्बनेल, इमोजी, ह्यासट्याग जस्ता डिजिटल ‘सामानहरू’ लाई समेत ‘साहित्यिक टुल’ (उपकरण) को रूपमा ‘फूल युज’ गरेको देखियो। 

यसबाट ‘मेन मेसेज’  के गयो भने, “अब ‘प्लेटफर्मअनुसारको कन्टेन्ट राइटिङ’ (लेखन) को जमाना सुरु भयो!” अबको ‘लिटरेरी क्रिटिसिजम’ (साहित्यिक आलोचना) पुरानो किताबमा मात्रै फोकस भएर पुग्दैन। यसले यी नयाँ माध्यमहरूको ‘भाइब’ (सौन्दर्यशास्त्र)लाई ‘एक्सेप्ट’  (स्वीकार) गर्न “मेन्डेटरी (अनिवार्य) छ। टाइम टु अपग्रेड!

यसरी हेर्दाखेरि, जेन-जीको ‘डिजिटल स्टाइल’ले ‘टेक्स्ट’ (पाठ) र ‘भिजुअल’ (दृश्य) बीचको “ग्याप” (दूरी) लाई “टोटल्ली डिलिट” (मेटेर) गरेर “नयाँ भाषिक ‘स्ट्यान्डर्ड’ (मानक) को ‘बेस’ (आधार) बनाउन खोजिरहेको देखियो। यस ब्रो, दे आर सेटिङ द न्यू रुल!

३. भाषिक मिश्रण, लचकता र भावनात्मकता: 

जेन-जी क्रान्तिको अर्को ‘मेजर भाषिक थिङ’ (महत्त्वपूर्ण भाषिक विशेषता) भनेको एकै वाक्यमा डिफरेन्ट भाषाहरूको शब्दहरूको फ्री-फ्लो (सहज) र व्यापक प्रयोग हो, जसलाई भाषाविज्ञानमा कोड-मिक्स्सिङ (Code-Mixing) वा ट्रान्सल्याङ्ग्वेजिङ (Translanguaging) भनिन्छ। यो शैलीले परम्परागत भाषिक मानकहरूको ‘विशुद्धता’ माथि सिधा चुनौती दियो र त्यसको सट्टा सञ्चारको प्रभावकारिता र सहजतालाई ‘टप प्रायोरिटी’ (सर्वोच्च प्राथमिकता)मा राख्यो। यो प्रवृत्ति नेपाली भाषा बोल्ने युवाहरूले अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल कोडहरूलाई आफ्नो ‘लैङ्ग्वेज सिस्टम’ (भाषिक प्रणाली) मा  ‘फुल अन एडप्ट’ (आत्मसात् गरेको प्रमाण) को रुपमा हेर्न सकिन्छ।

जेन-जी क्रान्तिमा सल्याङ ((Slang, अनौपचारिक बोलीचालीका शब्द) पनि प्रयोग भयो तर, ती शब्दहरू ‘जस्ट स्ल्याङ’ मात्र रहेनन् ब्रो। ती क्रान्तिको भावनात्मक भाषा (Emotional Language of the Revolution) बन्न पुगे।  “cancel” (बहिष्कार गर्नु) भन्ने शब्द देखियो। जेन-जी क्रान्तिमा यसको सन्दर्भगत अर्थ (रियल मिनिङ) ‘भ्रष्ट नेता, पार्टी वा नीतिको सामाजिक र डिजिटल बहिष्कार गर्नु’ भन्ने हुन् आयो। यसको भाषिक/भावनात्मक महत्व चाहिँ ‘औपचारिक आलोचनाभन्दा तीव्र, सामूहिक अस्वीकारको भावना व्यक्त गर्नु’ रहन पुग्यो। 

“rizz” (आकर्षणको क्षमता) अर्को शब्द देखियो। आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने युवा अभियन्ताको आकर्षण, ऊर्जा र प्रभावकारी क्षमतालाई बुझाउन यो शब्द कमेन्ट सेक्सनहरूमा देखियो। अर्को शब्द ‘पुस्तान्तर’ (Generation Gap) लाई भाषिक रूपमा स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्न “ok boomer” (पुरानो पुस्तालाई व्यङ्ग्य, फाइट ब्याक गर्न) भन्ने अर्थमा प्रयोग भएको भेटिन्छ। राजनीतिक वा सामाजिक अवसरहरूमा पुरानो पुस्ता वा वर्गले अधिकार जमाएर नयाँ पुस्तालाई वञ्चित गरेको अवस्थालाई जनाउन “gatekeeping” (नियन्त्रण गर्नु) भन्ने शब्द प्रयोग भयो। यसले पहुँच र अवसरको असमानतालाई ‘टक्क’ औंल्याउने काम गर्यो।

सिरियस्ली, ब्रो! यस्ता भाषिक कोडहरूको प्रयोग नेपालमा मात्र ‘लोकलाइज्ड’ (सीमित) छैन। ग्लोबल लेभल (विश्वव्यापी रूप) मा भइरहेका जेन-जी आन्दोलनहरू (जस्तै: जलवायु आन्दोलन, लोकतन्त्रका लागि भएका प्रदर्शनहरू) मा पनि यस्ता शब्दहरू व्यापक रूपमा देखिएका छन्। जेन-जी पुस्ताको यो एउटा विशेषता (सिग्नेचर स्टाइल) पनि हो, जसले सूचना र भावनाको लागि कुनै भूगोल वा भाषाको ‘बोर्डर’ मान्दैन। कुनै विचार, भाव वा कन्सेप्टलाई नेपाली भाषामा ‘फुल्ली ट्रान्सलेट’ गर्न लाग्ने ‘टाइम र इनर्जी’ (समय र प्रयास) भन्दा, सोझै अन्तर्राष्ट्रिय शब्द प्रयोग गरेर भावनात्मक गहिराइ र प्रभावकारितालाई ‘सेभ गर्नु’ (जोगाउनु) उनीहरूको ‘लैङ्ग्वेज फ्लेक्सिबिलिटी’ (भाषिक लचकता) भएको देखिएको छ। यसैले, यो भाषिक मिश्रणलाई कमजोरी वा ‘मिस्टेक’ (विचलन) भन्दा बढी, डिजिटल युगको बहुभाषिक पुस्ताले आफ्नो अभिव्यक्तिलाई ‘म्याक्सिमम इफेक्ट’ (उच्चतम प्रभावकारी रूप दिन) प्रयोग गरेको ‘स्मार्ट चोइस’ (रणनीतिक भाषिक छनोट) को रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। सोसल मिडियामा यसको ‘भोल्युम’ (भरमार प्रयोग) बढ्दै जानुले यो केवल ‘जस्ट अ ट्रेन्ड नभई’, सामूहिक डिजिटल चेतनाको स्थापित हुँदै गइरहेको ‘क्लियर साइन’ हो।

४. परम्पराभञ्जक शैली र नयाँ भाषिक नियमको निर्माण: 

डिजिटल भाषाशैलीको प्रयोग केवल द्रुत र भावनात्मक सञ्चारमा मात्र ‘स्टप’ (सीमित) भएको छैन; यसले त भाषाको ‘मेन स्ट्रक्चर’ (मूल संरचना) अर्थात् ‘ग्रामरको रुल’लाई नै ‘टोटल्ली च्यालेन्ज’ गरेको छ। जेन-जीको भाषिक प्रयोग ‘रुल-ब्रेकिङ’ (परम्पराभञ्जक) देखिए पनि, यो वास्तवमा ‘नयाँ भाषिक लय’ र ‘डिजिटल व्याकरण’को जग बसाल्ने ‘प्रोसेस’ (प्रक्रिया) पनि हो। दे आर सेटिङ द न्यू रुल!

पुरानो पुस्ताले भाषालाई शुद्धता र ‘हार्ड एन्ड फास्ट रुल’को रूपमा हेर्छ। तर, जेन-जीले सञ्चारलाई नै प्राथमिकतामा राख्दा पूर्ण वाक्य, कर्ता-क्रियाको मेल (Subject-Verb Agreement) र विराम चिन्ह (पङ्क्चुएसन) जस्ता नियमहरूलाई ‘केयर नै नगरेको’ (सहजै  तोड्ने गरेको) देखिन्छ। धेरैजसो कन्टेन्टहरू (अभिव्यक्तिहरू) हाफ सेन्टेन्स (अधुरा वाक्य) वा ‘फ्रेज’ (वाक्यांश) मै सीमित हुन्छन्, तर रोचक के छ भने ती अर्थ र भावका हिसाबले ‘टोटल्ली कम्प्लिट’ हुन्छन्।

तोडफोड गरे पनि, यो शैली अराजक छैन; यसले आफ्नै ‘कूल रुलहरू सेट अप गरेको’ छ, जुन नियमहरू तर्क भन्दा डिजिटल भावना र सामूहिक समझबाट ‘अपरेट’  भए जस्तो देखिन्छ। “that’s so me” भन्ने डिजिटल अभिव्यक्ति छ। यो डिजिटल स्ल्याङको नेपाली अर्थ र संकेत (यो त म नै हुँ, ब्रो / यो मेरो जीवनसँग टक्कै मिल्यो!) भन्ने हुन्छ। यसले एउटा नयाँ नियम ‘सेट’ गर्यो: ‘आफ्नो पहिचान’ (Self-Identity) र ‘साझा फिलिङ’ (साझा अनुभव) लाई ‘सर्ट सेन्टेन्स’ (छोटो वाक्य) मा ‘दमदार’ तरिकाले ‘एक्सप्रेस’ (व्यक्त) गर्ने।  

अर्को एउटा “I can’t even” भन्ने छ। अर्को ‘गो-टु’ अभिव्यक्ति हो यो। यसको अर्थ हो “शब्दमा भन्नै सकिन्न!” वा “आई एम सो सरप्राइज्ड!” (म अचम्मित भएँ)। यसले ‘ओभरह्मेल्मिङ फिलिङ’ (अति भावुकता) लाई हाफ सेन्टेन्समा नै ‘कम्प्लिटनेस’ (पूर्णता) दिएको देखिन्छ। सिम्पल तर पावरफुल! सबै जेनजीले ‘अटोमेटिकली यसको अर्थ बुझ्छन्।

यसैगरी, “💅✨energy” अर्को छ। यो भनेको (आत्मविश्वासपूर्ण, चम्किलो, उत्कृष्ट ऊर्जा) भयो। इमोजी (💅= आत्मविश्वास, ✨= चम्किलो/उत्कृष्ट) लाई क्रियाविशेषण (Adverb) वा विशेषण (Adjective) को रूपमा प्रयोग गरेको देखियो। इमोजी इज द न्यू ग्रामर! 

यहि 💀 खप्पर इमोजीबारे कुरा गरौं:

यसको रियल मिनिङ ‘यो मृत्युको संकेत हो।’ यसलाई जेन-जीले “हा हा हा! म त मरेँ!” (हाँसेर वा छक्क परेर) वा “क्रूर सीन” (सरकारी दमन वा अन्याय) देख्दा ‘अति आक्रोश’ वा ‘शोक’ जनाउन प्रयोग गर्छन्। यसले ओभरह्मेल्मिङ फिलिङ नै देखाउँछ। उदाहरण: सरकारको यो निर्णय त 💀हो नि! 

🤡 (जोकर/Clown Emoji)

रियल मिनिङ: जोकर।

डिजिटल भाइब: यो रोस्टिङको ‘गो-टु’ इमोजी हो। कुनै नेता, नीति वा व्यक्ति “टोटल्ली बेवकूफ” वा “झुटो” कुरा गर्दैछन् भन्ने “मेसेज दिन” प्रयोग हुन्छ। यसले ‘रोल मोडल’ नहुने व्यक्तिलाई “डिस हान्न” (Disrespect) गर्न सहयोग गर्छ।

 🧢 (बेसबल क्याप/Cap Emoji)

रियल मिनिङ: क्याप।

डिजिटल भाइब: ‘Cap’ को स्ल्याङ मिनिङ “झूटो बोल्नु” हो। त्यसैले, यो इमोजी कसैले “झूट बोलिरहेको छ” भन्ने ‘इशारा’ गर्न प्रयोग हुन्छ। उदाहरण: “सबै काम आजै सकियो?🧢 

👀(आँखा/Eyes Emoji)

रियल मिनिङ: हेर्दैछु।

डिजिटल भाइब: यो टोटल्ली सस्पिसियस (शङ्कास्पद) अवस्था वा “मैले सब देखिरहेको छु है” भन्ने ‘वार्निङ’ दिन प्रयोग हुन्छ। यसले ‘डिजिटल निगरानी’ वा कुनै ‘कन्ट्रोभर्सी’लाई ‘फलो’ गरिरहेको जनाउँछ। उदाहरण: “त्यो बिल पास भयो रे 👀।

जेन-जी क्रान्तिले यही रुल-ब्रेकिङ (परम्पराभञ्जक) भाषिक ‘फ्लेक्सिबिलिटी’ (लचकता) प्रयोग गरेर ओल्ड स्कूल (पुरानो) राजनीतिक ‘टक’ (भाष्य) लाई “टोटल्ली वीकेन्ड” (कमजोर) बनाए। उनीहरूले क्लियरली देखाए कि, यदि “लैङ्ग्वेज स्टाइल” (भाषिक शैली) मा ‘ट्रुथ’ (सत्यता) र ‘इमोसनल इनर्जी’ (भावनात्मक ऊर्जा) छ भने, त्यसलाई ‘बुझ्न’ र ‘सपोर्ट’ गर्न ‘हार्ड ग्रामर’ (कठोर व्याकरणिक संरचना) को “आवश्यकता नै पर्दैन।

ङ. डिजिटल भाषाशैलीको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन

जेन-जी क्रान्तिको यो नयाँ भाषाशैली जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि, यसका आफ्नै कमजोरी र आलोचनात्मक चुनौतीहरू छन्। यसलाई भाषिक अराजकता (वा जेनजी पनि जस्ट ‘क्याजुअल टक्स’) भन्दै उपेक्षा गर्नुभन्दा, यसको प्राकृतिक प्रवृत्ति र विकासको मार्ग बुझ्नु जरुरी छ। 

यस भाषाशैलीका मुख्य कमजोरीहरूमा: अस्पष्टता (Ambiguity), अति–संक्षिप्तता (Over-conciseness), र तात्कालिक आवेगमा लेखिएका वाक्यहरू देखिएका छन्। कुनै पनि लामो बहसलाई ‘जस्ट वान/टु इमोजी’ मा ‘स्क्विज गर्दा’ (छोट्याउँदा विचारको गहिराइ र सूक्ष्मता ‘लुज हुन’ (हराउन) सक्छ। 

तर, चिल! कुनै पनि जीवित भाषा (Living Language) को विकासको प्रारम्भिक चरणमा कन्फ्युजन र ‘रुलको फ्लेक्सिबिलिटी’ (नियमहरूको लचकता) देखिनु ‘नर्मल’ (प्राकृतिक प्रक्रिया) हो। यसको व्याकरण, वा यसका स्वर, व्यञ्जन, उपसर्ग-प्रत्ययहरू अहिले नै ‘फिक्स’ (किटान) गर्न गाह्रो छ। यसको स्थायी व्याकरणको किटान गर्ने (सेट गर्ने) गहन कार्य त भाषाविद्हरूलाई नै सुम्पिनु ‘कूल’ (उचित) हुन्छ। यी कमजोरीहरू सुधार्ने एकमात्र उपाय भनेको यसको ‘कन्टिन्युड युज’ (निरन्तर प्रयोग) र लेखन हो, जुन क्रान्तिपछि ‘लेभल अप’ (उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै)  गएको छ। प्रयोग बढ्दै जाँदा, सामूहिक समझदारीका आधारमा ‘कन्फ्युजन’ (अस्पष्टता) बिस्तारै कम हुँदै जानेछ। इट्स अ प्रोसेस! 

परम्परागत भाषिक मर्यादा (Linguistic Decorum) को ‘’लेन्स’मा यस्तो शैलीलाई ‘अराजक’, ‘अशिष्ट’ (Rude) वा ‘आवेगपूर्ण’ ठान्न सकिए पनि, यो दृष्टिकोण ‘इनकम्प्लिट’ (अपूर्ण) छ कि ? किनभने क्रान्ति र यसका अभियन्ताहरूको ‘पूरा कन्टेन्ट’ (समग्र अभिव्यक्ति)लाई नजिकबाट नियाल्दा, यो आक्रोश वा कडापन केवल अराजकता नभएर, वर्षौंदेखिको राजनीतिक र सामाजिक निराशा तथा व्यवस्थाप्रतिको सामूहिक असहायता (Collective Helplessness) को  ‘क्लियर एक्सप्रसन’ (स्पष्ट अभिव्यक्ति) पनि हो। जब परम्परागत माध्यम वा संरचनाबाट आफ्नो आवाजको सुनुवाइ भएन, तब यो पुस्ताले डिजिटल स्पेसमा यस्तो ‘आवेगपूर्ण भाषा’को प्रयोग गरी आफ्नो पीडा र ‘डिमान्ड’ (माग) लाई प्रस्फुटन गरेको ‘मिनीङ’मा पनि बुझ्न सकिन्छ। र, यस आन्दोलनमा, यो भाषा उनीहरूको असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने अन्तिम उपाय र ‘सबैभन्दा पावरफुल हतियार’ बन्न पुग्यो। तसर्थ, डिजिटल भाषाशैलीलाई केवल व्याकरणिक त्रुटिको लेन्सबाट हेर्नु ‘टोटल्ली मिसिङ द पोइन्ट’ (गलत) हुन्छ। यो नयाँ पुस्ताले टेक्नोलोजी र आवेगलाई मिसाएर सिर्जना गरेको एक संस्कृति-राजनीतिक भाषा (कल्चर-पोलिटिकल भाषा) हो, जसले ‘करेन्ट सिन’ (वर्तमान) को ‘रियल मिरर’ (दर्पण) देखाउँछ। ।

ग. किनारीकृत पुस्ताको विद्रोह र क्रान्तिको नामकरण

नेपालको राजनीतिको ‘सबैभन्दा ठूलो फ्लज’ (दुर्भाग्य) यो रह्यो कि- युवा पुस्ता सधैँ ‘मार्जिनल पुस्ता’ (Marginal Generation) रहन पुग्यो अर्थात्, राज्यको ‘मेन डिसीजन’ (निर्णय प्रक्रिया) र मेनस्ट्रीमबाट साइड लगाइएको (किनारमा धकेलिएको) नागरिक समूह।

जेनेरेसन ग्याप (पुस्तान्तर)ले गर्दा ‘ओल्ड स्कूल लिडरशिप’ (स्थापित नेतृत्व)ले युवालाई नट इनफ एक्सपिरियन्स  (अनुभवहीन), ‘अपरिपक्व’ वा केवल ‘भोलिको सिटीजन मात्रै ‘ भनेर ‘ट्रीट’ (व्यवहार) गरिरह्यो। तत्कालीन नेतृत्व को समय (खड्गप्रसादको टाइम) मा यो प्रवृत्ति झनै तीव्र रूपमा देखियो, जहाँ शिक्षा, अपर्च्युनिटी र उद्यमशीलताका नीतिहरू युवाको ‘रिक्वायरमेन्ट’ (आवश्यकता)लाई ‘मिट’ गर्न ‘टोटल्ली फेल’ भए। राजनीतिक दलहरूको टप लिडरशिपमा  दशकौँदेखि एकै पुस्ताको ‘होल्ड’ (प्रभुत्व कायम) रहँदा, पुरानो पुस्ताले ‘नयाँ इनर्जी’लाई ‘ट्रेन्ड’ वा ‘आवेग’ भन्दै ‘स्किप’ (उपेक्षा) गर्‍यो। यसले गर्दा रिस उठ्नु त ‘नर्मल’ हो नि !

यही निरन्तरको किनारीकरण (कन्टिन्युड साइडलाइनिङ)को ‘रिजल्ट’ स्वरूप, युवाले प्रणालीको असफलता र आफ्नो आक्रोशलाई ‘जस्ट सडक’मा मात्रै नभई डिजिटल भाषाशैलीको प्रयोगमार्फत समेत विद्रोह व्यक्त गर्न थाले। ‘नेपो बेबी ट्रेन्ड’ यसैको ‘टप एक्ज्याम्पल’ भइहाल्यो।

क्रान्तिको क्रमिक चरणहरूमा डिजिटल भाषाशैलीहरू ‘मेजर रोल’मा देखिए। निरन्तरको किनारीकरण प्रतिरोधस्वरूप जेन-जी युवाले भदौ २३ मा ‘स्ट्राङ्ग प्रोटेस्ट’ (प्रदर्शन) गरे। भदौ २३ को नरसंहार पछि भदौ २४ गते जेन-जी विद्रोह ‘बूम’ भयो। इम्पोर्टान्ट कुरा, भदौ २४ पछि युवाले आफूलाई सत्तामा नलगी ‘एबल मान्छे’ (क्षमतावान)लाई राज्य सुम्पिएर ‘क्रान्ति’प्रति आफूलाई ‘कमिटेड’ (प्रतिबद्ध) राखे। अहिले चुनावमा मतदाता नामावली रजिस्ट्रेसनमा सरिक भइरहेका युवाहरूको उपस्थितिले पनि त्यो दर्शाउँछ। यसरी, यो घटनाक्रम प्रदर्शन, विद्रोह हुँदै आमूल परिवर्तनको सङ्केत सहित ‘जेन-जी क्रान्ति’को  फाइनल ‘लेभल’सम्म पुग्यो।

भाषाविद्हरूको तर्क रहन्छ: “कुनै पनि भाषाले जब बोलचालको स्तर पार गरेर ‘समाजको माइन्ड’ (चेतना)मा प्रवेश गर्छ र ‘डेली युज’मा आउँछ, तब त्यो ‘स्ट्यान्डर्ड’ (मानक) बन्ने बाटोमा हुन्छ।  सो, इफ दिस थ्योरी इज ट्रु (यदि यो भाषिक सिद्धान्त सही हो भने), ‘एक्ज्याक्ट्ली यही प्रोसेस’ जेन-जीको क्रान्तिको डिजिटल भाषाशैलीमा पनि ‘फिट’ हुन्छ।  

युवाले डिजिटल माध्यमबाट आफ्नो भाषिक शैलीलाई ‘फुल स्पिड’ (तीव्र प्रयोग)मा ल्याएर नयाँ सामाजिक स्ट्यान्डर्ड बनाउने प्रोसेस सुरु गरिसकेका छन्,  कमसेकम अघिल्लो पुस्ताले ‘यो भाइब’लाई बुझिदिनुपर्दछ। सोसियोलोजिस्ट (समाजशास्त्री), एन्थ्रोपोलोजिस्ट (मानवशास्त्री), ‘पोलिटिकल साइन्टिस्ट’ (राजनीतिशास्त्री) हरूले ‘जेन-जी क्रान्ति’ वा ‘जेन-जी विद्रोह’ भन्दा अगाडि बढेर ‘जेन-जी क्रान्ति’ जस्ता ‘टर्मिनोलोजी’ (शब्दावली) को प्रयोग र ‘यसको औचित्य’ माथि ‘भाषिक डिस्कसनहरू सुरु गर्नुपर्छ। किनकि, यी शब्दावलीको छनोटले घटनालाई मूल्याङ्कन गर्ने ‘एङ्गल’ (दृष्टिकोण) र यसको ‘लङ टर्म इम्प्याक्ट’ (दीर्घकालीन प्रभाव)लाई ‘फिक्स गर्ने’ (परिभाषित गर्ने) सवालमा निर्णायक अर्थ राख्दछ। दिस इज द मेन टक!

यो कुरा किन ‘मेजर’ हो भने, ‘लैङ्ग्वेज साइकोलोजी पनि हो, ब्रो !

भाषा केवल ‘थट डेलिभरी टुल’ (विचार व्यक्त गर्ने माध्यम) मात्र होइन, यसले मान्छेले ‘कसरी थिङ्क गर्छ’ (कसरी सोच्छ), ‘कस्तो फिलिङ्स राख्छ’ (कस्तो भावना राख्छ) र ‘समाजमा कस्तो भाइब’ (सामूहिक चेतना) ‘क्रिएट’ गर्छ भन्ने कुरालाई समेत ‘फिक्स’ (निर्धारण) गर्छ।

एक्ज्याम्पलको लागि: ‘सहिद’ भन्ने शब्दले ‘रेस्पेक्ट’ (श्रद्धा) जगाउँछ भने, ‘मृत्यु’ शब्दले ‘जस्ट नर्मल इभेन्ट’ (सामान्य घटना) को ‘फिलिङ’ दिन्छ। यसैले, यसलाई ‘आन्दोलन’ वा ‘विद्रोह’ भन्दा ‘लेभल अप’ (माथि) गरेर ‘क्रान्ति’ भन्नतर्फ गयौं भने, यसले समाजमा ‘होप’ (आशा), ‘सपोर्टको भाइब’ (ऐक्यबद्धता) र ‘केयरिङ फिलिङ’ (सहानुभूति) ‘क्रिएट’ गर्छ। ‘आन्दोलन वा विद्रोह’ भन्दा ‘क्रान्ति’ ले सामूहिक चेतना निर्माणमा ‘मेगा इम्प्याक्ट’  पार्न सक्छ। दिस इज हाउ यू सेट द टोन!

घ. जेन-जी क्रान्तिको डिजिटल यात्रा: स्क्रिनदेखि सडकसम्म

जेन-जी क्रान्तिको विशिष्टता भनेको यसको डिजिटल अर्केस्ट्रेसन हो।

१. पूर्वतयारी र डिजिटल दमन: क्रान्तिको पूर्वतयारीमा युवाले आमसञ्चार माध्यमभन्दा सामाजिक सञ्जाललाई नै ‘मेन स्टेज’ बनाए। सरकारले डिजिटल दमन (Digital Repression) को प्रयास गर्दै २६ वटा सामाजिक सञ्जाल ‘ब्यान गर्नु’ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता माथि गरिएको राज्यको ‘डि-प्लेटफर्मिङ’ को प्रयासका रूपमा बुझ्नुपर्छ। युवाहरूले VPN को प्रयोग गरेर पनि ‘प्रचारप्रसारको फ्लो’लाई ‘नो स्टप  कन्टिन्युटी’ (अबाध रूपमा निरन्तरता) दिए। समकाइन्ड अफ ह्याकिङ भाइब!

२. संवाददाता + क्रान्तिकारी: सडकमा उत्रिएका ‘टोटल्ली युवा’ (प्रत्येक युवा) क्रान्तिकारी र संवाददाता दुवैको रोलमा थिए। उनीहरूले एउटा हातले  ‘फाइट ब्याक’ (मुठी कस्सेर प्रतिरोध) गर्दै गर्दा, अर्को हातले आफ्नो मोबाइलबाट घटनाको ‘कन्टिन्युस लाइभ स्ट्रिमिङ’ गरी ‘रियल–टाइम डकुमेन्टेसन’ (दस्ताबेजीकरण) गरे। सरकारी दमन र त्यसपछिको अराजकताको भिजुअल कन्टेन्ट (Visual Content) अभूतपूर्व तीव्रताका साथ हरेक नेपालीको स्क्रिनमा प्रसारित भई सामूहिक आघात र ‘माइन्ड सेट’ (चेतना) पैदा गर्‍यो। एस ब्रो, दे बिकेम दी न्यु मिडिया!

३. वितरित नेतृत्व : जेन–जी क्रान्तिको एउटा ‘सिग्नेचर थिङ’ (विशिष्टता) भनेको ‘टप लिडर’ (केन्द्रीय, स्थापित नेता) को ‘एब्सेन्स’ (अभाव) हुनु हो। ‘सुदन गुरुङ’, ‘रक्षा बम’ जस्ता अभियन्ताहरू ‘फेस भ्यालु’ मात्र थिए, ’बिग बोश’ (शीर्ष नेता) थिएनन्। च्याट (संवाद) र डिसीजनहरू (निर्णयहरू) डिस्कोर्ड (Discord), जुम (Zoom) जस्ता प्लेटफर्ममा ‘सामूहिक’ र ‘सबैको सहमति’ मा आधारित भए/भइरहेका छन्। यसले परम्परागत ‘कमान्ड एन्ड कन्ट्रोल’ शैलीलाई चुनौती दियो। इट्स अ डिसन्ट्रलाइज्ड भाइब ब्रो!

वैट ! वैट ! यहिनेर  ‘रियाल सीन’ छ!

सोसल मिडिया प्लेटफर्महरूले जेन–जीको ‘च्याटिङ स्टाइल’ (सञ्चार शैली) लाई ‘सेप’ (आकार) दिन ‘मेजर रोल’ खेलिदिए। हरेक प्लेटफर्मले जेन–जीको ‘कम्युनिकेसन भाइब्स’ (सञ्चार प्राथमिकता) लाई मिल्ने ‘कूल फिचरहरू’ (विशिष्ट सुविधाहरू) ‘अल्रेडी’ दिएका थिए, जो ‘टेक्नो स्याभी’ जेनजीले ‘टक्कै’ प्रयोग गरे। 

जेन–जीको ‘प्लेटफर्म सेग्रेगेसन’ (Platform Segregation) को ‘गेम’ ‘कूल’ देखिन्छ, किनकि हरेक सोसल मिडियाको ‘आफ्नै भाइब’ हुन्छ: TikTok मा ‘सर्ट भिडियो’ र ‘च्यालेन्जहरू’ ‘सुपर फास्ट भाइरल’ हुन्छन् भने, Snapchat मा ‘क्षणिक फोटो’ ले ‘चिल हाई एंगेजमेन्ट’ दिन्छ, र Instagram ‘भिजुअल स्टोरीज’ र रिल्स का लागि ‘फेभरेट’ हो भन्ने कुरा यो पुस्तालाई थाहा थियो। Twitter/X लाई ‘मिडियम न्युज’ र ‘ट्रेन्ड’ मा ‘फोकस’ गर्न प्रयोग गरिन्छ, जहाँ ह्यासट्यागहरू ‘पावरफुल’ हुन्छन्। आन्दोलनको क्रममा र पछि पनि ह्यासट्यागहरूको ‘पावर’ देखिएको थियो, र ‘सम्भवतः’ आगामी चुनावमा पनि ‘ह्यासट्याग गेम’ ‘अन’ (On) हुनेछ। 

जेनजीहरू माझ, YouTube चाहिँ ‘कन्टेन्ट हेर्न’ (उपभोग गर्न) ‘टप’ मा छ, जहाँ लङ भिडियोहरू माथि ‘कमेन्ट’ गरिन्छ; आन्दोलनपछि पनि ‘केपी ओली’, ‘महेश बस्नेत’ जस्ता ‘दम्भी शासक’ हरूलाई जेनजीले ‘बाइपास’ गरिरहेको देखिन्छ, किनकि ‘पुर्षोत्तम यादव, रक्षा बम’ हरूको टिभी इन्टर्भ्यू मा जति ‘भ्यूज’ छ, त्यति ‘ओल्ड लिडर्स’ को भिडियोमा छैन। खैर, यसमा ‘अरू पुस्ता’ को पनि ‘भूमिका’ छ नै। 

यसरी हरेक प्लेटफर्ममा ‘कुन कुरा कहाँ पोस्ट गर्ने’ भन्ने ‘क्लियर स्ट्यान्डर्ड’ सेट गरेर जेन–जीले आफ्नो सञ्चारलाई ‘म्याक्सिमम इफेक्टिभ’ (प्रभावकारी) बनाइरहेका छन्। आन्दोलनको क्रममा पनि यस्तै देखिएको छ, त्यसलाई अलि ‘चिल पारामा’  अध्ययन गर्नुपर्छ।

साथसाथै, जेन–जी ‘डिजिटल प्राइभेसी’ र आफ्नो अनलाइन गतिविधिको ‘लङ टर्म इम्प्याक्ट’ (दीर्घकालीन परिणाम) प्रति ‘टोटल्ली अवेर’ (सचेत) थिए नै। यो ‘अवेयरनेस’ ले गर्दा उनीहरू आफ्नो ‘डिजिटल फुटप्रिन्ट’ मा ‘मोर कन्ट्रोल’ दिने सञ्चार विधिहरूलाई ‘प्रायोरिटी’ दिए। डिस्कर्ड, रेडीटको ‘मेन कुरा’ पनि त्यही हो। 

उदाहरणका लागि, Snapchat को ‘हराउने सन्देशहरू’ र Signal को ‘सेल्फ-डिस्ट्रक्टिङ च्याटहरू’ लाई प्रयोगमा ल्याए। Instagram मा ‘क्लोज फ्रेन्ड्स’ स्टोरीज, र WhatsApp को ‘एन्ड-टू-एन्ड इन्क्रिप्सन’ जस्ता ‘सेक्युरिटी फिचरहरू’ ले उनीहरूलाई ‘चयनत्मक सेयरिङ’ गर्न ‘हेल्प’ गरिदियो।  उनीहरू ‘क्षणिक कन्टेन्टको प्रायोरिटी’ दिइरहेका थिए, र आन्दोलनमा पनि त्यसलाई ‘कन्टिन्यूटि’ (Continuity) राखे। यसैले गर्दा राज्यले थाहै पाएन, तर प्रतिबन्धित अवस्थामा नै जेनजीले सोसियल मिडिया बूम गरिदीए।

४. डिजिटल मतदान र भाष्य निर्माण: सेनाले ‘सेक्युरिटी सीन’ (सुरक्षा व्यवस्था) ‘होल्ड’ (नियन्त्रण) मा लिएपछि भदौ २५ गते क्रान्तिको ‘फोकस पोइन्ट’ पुन: डिजिटल स्पेस मा ‘सिफ्ट’ (Shift/सर्यो)। यहाँ जेन–जी पुस्ताले ‘पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्की’ लाई अन्तरिम सरकारको नेतृत्वका लागि डिजिटल रूपमा ‘भोट आउट’ (मतदान) गर्यो। यसरी डिजिटल स्याभी जेन-जी पुस्ताले ‘अरू पुस्ताको सामूहिक डिजिटल चेतना’ लाई समेत ‘लेभल अप’ (बढाउन सफल) गर्यो भनेर मान्न सकिन्छ। 

ङ. डिजिटल पुनर्जागरण र भविष्यको आह्वान

जेन–जी क्रान्तिपछि नेपाली साहित्य ‘डिजिटल रेनेसाँ’ (Digital Renaissance/पुनर्जागरण) को ‘मेजर फेज’ (महत्वपूर्ण चरण) मा ‘एन्टर’ गरेको छ, जसले ‘ओल्ड स्कूल’ (परम्परागत) भाषिक र साहित्यिक ‘रुलहरू’ (मान्यताहरू) लाई ‘च्यालेन्ज’ दिएको छ। 

‘टेक एज’मै जन्मेको यो पुस्ता आफ्नो डिजिटल क्षमताजस्तै गतिशील छ; उनीहरूको भाषा छोटो, रचनात्मक र ऊर्जाले भरिएको हुन्छ। LOL, TBH, IDK जस्ता संक्षिप्त शब्दहरूको दैनिक प्रयोगले समय बचत मात्र गर्दैन,  डिजिटल कम्युनिटी भित्रको ‘लैङ्ग्वेज आइडेन्टिटी’ (भाषिक पहिचान) पनि ‘सेट’ गर्छ। यो परिवर्तन ‘जस्ट वर्डस्’ मा सीमित नभई ‘कल्चरल चेन्ज’ (सांस्कृतिक रूपान्तरण) हो भनेर माथि पनि उल्लेख गरियो।

इमोजीहरू  (💀🔥🤡 ) केवल ‘डेकोरेशन’ (सजावट) नभएर हाँसो, रोस्टिङ (व्यङ्ग्य) र कल्चरल कन्टेक्स्ट (सांस्कृतिक सन्दर्भ) समेट्ने ‘भिजुअल मेसेज’ (दृश्य-आधारित सन्देश) बनेका छन्।  TikTok, Instagram जस्ता प्लेटफर्महरूमा गरिने च्याट (संवाद) ले उनीहरूको भाषालाई ‘फास्ट’, ‘मल्टिपल मिनिङ’ (बहुअर्थी) र ‘इन्फोको भिड’ मा पनि ‘सटीक’ बनाएको छ! यो सबमा डिजिटल भाषाशैलीहरू छन्, जसलाई अब ‘डिकोड’ गर्नुपर्छ। जसका तीन ‘मेन पिलरहरू’ (आधारस्तम्भहरू) ‘छोटोपन’, ‘दृश्यता’ र ‘तत्कालिकता’ हुन्।

यस सन्दर्भमा, तीन प्रमुख तथ्यहरू ‘क्लियरली’ देखिएका छन्:

१. नयाँ साहित्यिक मानकको आवश्यकता

“सिरियस्ली, ब्रो!” अहिले पनि नेपाली अनलाइन मिडिया र साहित्य जगत् मेम्स, इमोजी वा ह्यासट्यागहरूलाई ‘फुल्ली एक्सेप्ट’ गर्न ‘हेजिटेट’ (हिचकिचाइरहेको) छ, र ‘लिटरेरी क्रिटिसिजम’ (साहित्यिक आलोचना) ‘ओल्ड स्कूल किताब’ (मुद्रित ग्रन्थ) माथि नै ‘फोकस’ छ। तर, जेन-जीले ‘पुरानो रुल’ (परम्परागत भाषिक चलन, जस्तै: अंग्रेजी शब्दलाई नेपालीमै उल्था वा रोमनमा लेख्ने) ‘ब्रेक’ गर्दै TikTok कविता, पोस्टर कथा र मेमे लेखन जस्ता हाइब्रिड लेखन सुरु गरिसकेको हुनाले यसलाई ‘साहित्यिक विधा’ का रूपमा ‘मान्यता’ दिनु “मेन्डेटरी” (अनिवार्य) छ। अब पुरानो आलोचना विधि मात्र प्रयोग नगरेर ‘क्याप्सनको अर्थशास्त्र’, ‘मिमको नरेटिभ स्ट्रक्चर’, र ‘AI सहलेखन र नैतिकता’ जस्ता नयाँ अध्ययन दृष्टिकोणहरू पनि नेपाली साहित्यले भित्राउन आवश्यक छ।

जेन–जीले प्रयोग गरेको आकर्षक पोस्टर डिजाइन र एआई सिर्जित सामग्रीहरूलाई ‘विद्रोही कला’को रूपमा परिभाषित गरी, यसको ‘सौन्दर्यशास्त्रको अर्थशास्त्र’ माथि जोड दिनुपर्छ र  ती ‘कन्टेन्टहरू’ किन परम्परागतभन्दा बढी ‘भाइरल’ भए भन्ने ‘पार्ट’ लाई ‘क्लियरली’ (उजागर) गर्नुपर्छ। इट्स टाइम टु अपग्रेड द गेम!

२. भाषिक कमजोरी होइन, भाषिक अनुकूलन

जेन-जीले प्रयोग गरेको भाषिक मिश्रण (कोड-मिक्स्सिङ) लाई ‘लैङ्ग्वेज विकनेस’ (भाषिक कमजोरी) नभई ‘लैङ्ग्वेज एडप्टेसन’ (भाषिक अनुकूलन) वा ‘नयाँ ऋण’ (नवीन ऋण) को रूपमा हेर्नुपर्छ।

‘ओल्ड टाइममा’ (विगतमा) भारत, उर्दू र अंग्रेजीबाट ‘वर्डस्’ (शाब्दिक ऋण) लिएजस्तै, अब नेपाली भाषाको ‘डिक्सनरी’ (शब्दकोश) ले “पोस्ट”, “रिल”, “फिड”, “क्याप्सन” जस्ता शब्दहरूलाई “मिस्टेक” (विचलन) होइन, “भाषिक विकास” का रूपमा ‘एक्सेप्ट’ (स्वीकार) गर्दै ‘डिजिटल नेपाली’ नामक ‘नयाँ भाषिक लेभल’ (Register) को विकासलाई ‘सपोर्ट’ (प्रोत्साहन) दिनुपर्छ। “दिस इज द वे टु गो, ब्रो

३. राज्यको नीतिगत अनिवार्यता

जेन-जी क्रान्तिले डिजिटल भाषिक सशक्तीकरणको ‘बीउ’ रोपे पनि, नेपालमा ‘धेरै भाषाहरूको केयर’ (संरक्षण) र डिजिटल ‘प्रिजेन्स’ (उपस्थिति) ‘इन्स्योर’ (सुनिश्चित) गर्ने ‘फर्स्ट र मेन ड्युटी’ (पहिलो र मुख्य जिम्मेवारी) राज्यकै हो। जेन-जीको ‘नवीन इनर्जी’ लाई ‘प्रोडक्टिभ’ (उत्पादक) बनाउनका लागि राज्यले स्थानीय भाषाहरूको ‘डिजिटल ल्याङ्ग्वेज पोलिसी’ (Digital Language Policy) लाई राष्ट्रिय प्रायोरिटी (प्राथमिकता) मा राखी ‘ओल्ड र न्यू जेनेरेसन’ (अन्तरपुस्ता) ‘सँगै मिलेर’ काम गर्नु “टोटल्ली मेन्डेटरी” (अनिवार्य) छ।

त्यसैले, अबको ‘मेन प्रश्न’ (Main Question) “यी शब्दहरू साहित्य हुन् कि होइनन्?” भन्ने ‘ओल्ड कोन’ (Old Question) होइन; बरु, “साहित्यले यी शब्दहरूलाई कसरी ‘एडप्ट’ (आत्मसात) गर्छ?” भन्ने हुनुपर्छ।

दिस इज द फाइनल लाइन, ब्रो! 🙂 😭

अस्तु !